راههای رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه

راههای رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه

چکیده

با پايان يافتن جنگ جهاني دوم، تبادلات تجاري و مالي در سطح جهان افزايش يافته است كه اين را ميتوان از بركت نهادهايي مانند صندوق بينالمللي پول و توافقات بينالمللي براي كاهش تعرفه و افزايش مبادلات تجاري دانست. در همين زمان، استعمارگري هم از جهان رخت بربسته است و اكنون جهان تقريبا در ميانه راه يك قرن از فرآيند مدرن سازي بسياري از كشورهاي در حال توسعه و نوظهور قرار دارد. اما اين روند به كجا خواهد انجاميد؟ و مهمتر از آن چگونه ميتوان بر آن تاثير گذاشت؟

كمي بعد از پايان جنگ، كشورهاي در حال توسعه كه پيش از آن صادراتشان بر پايه فروش منابع طبيعي و محصولات كشاورزي قرار داشت به سمت توليدات كار محور گرايش پيدا كردند. اين روند با توليد پارچه و پوشاك آغاز شد و اكنون به توليد و مونتاژ محصولات الكترونيكي رسيده است و توليد محصولات ساده تر به كشورهاي كم درآمد منتقل شده است.

با نگاهي به كشورهاي در حال توسعه پي ميبريم كه رشد اقتصادي در آنها از الگوي يكساني پيروي ميكند. براي مثال چين بعد از تجربهاي 30 ساله از رشد چشمگير در حال ورود به كشوري با درآمد سرانه متوسط است. در همين حال فعاليتهاي كار محور در حال انتقال از مناطق ثروتمند چين به مناطق مركزي كه درآمد كمتري دارند است. در نهايت هم فعاليتهاي كار محور از چين به كشورهايي منتقل خواهد شد كه در مراحل آغازين توسعه قرار دارند. اما تبديل شدن به كشوري با درآمد متوسط گاهي مانند يك تله عمل ميكند. بسياري از كشورهايي كه به اين مرحله وارد شدهاند شاهد كاهش رشد اقتصادي و يا توقف آن بوده اند. از 13 كشوري كه بعد از جنگ جهاني رشد پايدار را تجربه كردهاند (كه به زودي با ورود هند و ويتنام به جمع آنها تعدادشان به 15 كشور ميرسد) تنها 5 كشور يعني كره جنوبي، ژاپن، تايوان، هنگ كنگ و سنگاپور توانستهاند رشد خود را حفظ كنند و به جرگه كشورهاي پيشرفته با درآمد سرانه بيش از 20 هزار دلار بپيوندند. اين كشورها اگرچه در ابتدا با فعاليتهاي كار محور رشد خود را آغاز كردند اما بعد از آن به اقتصادهاي سرمايه محور تبديل شدند و اكنون هم ازاقتصادهايي با محوريت سرمايه انساني بهره ميبرند كه بر پايه طراحي و توسعه تكنولوژي قرار دارد. الگوي چين كمي متفاوت است، اين كشور در دهههاي 1970 و 1980 با بهره گيري از نيروي كار ارزان قيمت رشد چشمگيري را تجربه كرد اما كمتر كسي انتظار داشت كه چين ناگهان از يك اقتصاد بسته با برنامهريزي مركزي به اقتصادي بازتر و بازار محور همراه با افزايش آزاديهاي اقتصادي براي افراد و بنگاهها تبديل شود.
در هر صورت بعد از مدتي اقتصادهاي در حال توسعه به جايي ميرسند كه بيش از گذشته بر اقتصاد جهان و اقتصاد كشورهاي پيشرفته تاثيرگذار خواهند بود. براي مثال رشد اقتصادهاي نوظهور به شدت به بخش تجاري آمريكا آسيب زده است و باعث مشكلاتي براي اقتصاد اين كشور شده است. خيلي خوب ميشد اگر راه ساده و موجهي براي حل اين معضل پيدا ميشد اما چنين راه حلي وجود ندارد و بهطور حتم حمايت گرايي پاسخ درستي به چالشهايي كه اقتصادهاي جهان با آن مواجهند، نيست.

مقدمه

علم اقتصاد عبارت است از مجموعه شناختهای عینی رفتارهای انسان که نهایتشان تأمین نیازهای انسانی است. دشواری تعریف اقتصاد به عنوان علم (چون دیگر علوم انسانی و اجتماعی) از آنجا ناشی می شود که موضوع اقتصاد مناسبات دیالکتیکی انسان با طبیعت است که با کار خود بررسی آن کالاها و خدمات لازم برای پوشش نیازهایش را تولید، توزیع و مصرف میxadکند. بازوی این مناسبات برحسب فرایند اجتماعی که مستلزم روابط افراد است، توسعه یافته است (نیک گوهر، 1369، ص 288).

در دهه 1990 بسیاری از مدیران تجاری، سرمایهگذاران، روزنامه نگاران و سیاستمداران به طور حتم ملزم شدند، راجع به این حقیقت که اقتصاد جهانی دستخوش یک تغییر ساختار اساسی سوگرفته توسط دو عامل جهانی شدنو انقلاب در فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات است، فکر کنند. ساختار پذیرفته شدهxadی اقتصاد نوین، برخاسته از نتیجه این دو عامل یعنی جهانی شدن و فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات همراه با انتشارات تجاری است. حقیقتاً استدلال سادهxadای بود که یک شرکت تجاری، صنعتی یا اقتصادی بتواند، با موفقیت به دور از این گرایشxadهای جهانی رقیبان خود را در عمل از میدان رقابت خارج کند و به حقیقت، شاهد مهمی برای اقتصاد نوین در یک سطح بالا است (Pohjola, 2002, p 134).

نظام اقتصادی نوینی که در حال شکل گیری است، ابزارهای فنxadآوری راحت و جذابی را در اختیار ما گذاشته است و جغرافیای ثروت توسط ابزارهای نوین، شکلxad جدیدی به خود گرفته است. ما اکنون در نظام اقتصادی نوینی که توسط رایانهxadها، شبکهxadها، پایگاههای اطلاعات که هر روز در حال گسترش هستند، زندگی میxadکنیم و در این دنیا شکل کالاxadها و خدمات نیز دگرگون یافته است و به اطلاعات، به عنوان یک کالای سرمایه ای نظر میxadشود.

نظام اقتصادی نوین با تحول بنیادین خود، جامعهی ما را با چالشی فراتر از آنچه که سخت افزارهای دیجیتالی با آن مواجه شده اند، روبرو کرده است. این نظام نوین، فرصت های جدیدی در اختیار ما میxadگذارد، اگر دگرگونیxadهای نظام اقتصادی گذشته را به صورت معیاری در نظر بگیریم، آنهایی که بر طبق قوانین جدید رفتار کنند پیشرفت خواهند نمود و آنهایی که از آن چشم بپوشانند، در جا خواهند زد، دنیای ما به سوی یک اقتصاد جهانی با فنxadآوری برتر در حرکت است و این تازه ابتدای نگرانیxadها و نفع و زیانهای مردمانی است که در حال تجربه آن میxadباشند.

اقتصاد نوین سه ویژگی متمایز دارد: 1. جهانی است 2. معطوف به اشیاء و امور غیر ملموس چون ایدهxadها و اطلاعات است. 3.اجزای آن به شدت با هم در ارتباط است. این سه ویژگی نوع جدیدی از بازار و جامعه را ایجاد و تأسیس کردهxadاند که از یک شبکه جهانی موجود در همه جا نشأت میگیرد (کلی، 1383، ص2).
اقتصاد اطلاعات در واقع همان شکلی نوینی از اقتصاد است که در بستر فنxadآوری های نوین و اطلاعات نمود یافته است. امروزه کشوری در زمینه اقتصادی به خود کفایی میxadرسد که در زمینه فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات و تولید اطلاعات خودکفا باشد و قادر به تهیه اطلاعات لازم و ضروری برای تمامی زیرساختxadهای اقتصادی، اجتماعی، حکومتی، آموزشی و ... باشد.

در این مقاله به مطالعه اجمالی اقتصاد اطلاعات و نقش آن در کشور های در حال توسعه و ایران پرداخته می شود. ابتدا تعریف و خصوصیات اقتصاد اطلاعات و پس از آن ویژگیxadهای کشورهای درحال توسعه و جایگاه آنها در اقتصاد اطلاعات و راههای توسعه در این حوزه و در انتها به بررسی اجمالی وضعیت و جایگاه ایران در این حوزه پرداخته و پیشنهاداتی جهت بهبود وضع کنونی ارائه می شود.

اقتصاد اطلاعات

دایره المعارف پیوسته وکیپدیا اقتصاد اطلاعات را رشتهxadای از علم اقتصاد میxadداند که به مطالعهی چگونگی تاثیرات اطلاعات بر تصمیمات اقتصادی میxadپردازد. اطلاعات ویژگی است به خاطر اینکه گسترش و نشر آن خیلی آسان است، اما کنترل و نظارت بر آن خیلی سخت است. خلق آن آسان ولی اعتماد به آن سخت است و بر بسیاری از تصمیمات ما تاثیر میxadگذارد. به هر حال این از طبیعت خاص اطلاعات است که بسیاری از استانداردهای تئوریxadهای اقتصادی را پیچیده میxadکند.

اقتصاد اطلاعات بر سه بخش تمرکز دارد : 1. بررسی نامتقارنxadهای اطلاعاتی: که در این بخش به بررسی تصمیماتی که بواسطه آن معاملاتی که در یک بخش اطلاعاتی بیشتر یا بهتر از بخش دیگر است، سرو کار دارد. 2. اقتصاد کالای اطلاعاتی: در اینxad مورد خاطر نشان میxadشود که خرید و فروش اطلاعات همانند خرید و فروش کالای معمولی نیست، اطلاعات کالای غیر رقابتی است. نخست بدین معنی، که خرید اطلاعات به معنای اینکه شخص دیگری بتواند بخرد، نیست. دوماً اطلاعات تقریباً ارزش حاشیهxadای صفر دارد که معنی آن فقط یکبار مالک نخستین نسخه بودن، هیچ ارزش برای ایجاد نسخه دوم ندارد.3. فن آوری اطلاعات (wikipedia, 2006).
اقتصاد اطلاعات مطالعه و بررسي توليد، توزيع، بازاريابي، قيمت گذاري، فروش، مصرف و كليه درآمدهايي است كه به طور مستقيم يا غير مستقيم از طريق توليد، انتشار، فروش، ذخيره، پردازش، و دسترسي به اطلاعات حاصل مي شود.

اقتصاد اطلاعاتي يعني اقتصاد اطلاعات محور، اقتصاد دانش محور، اقتصاد ديجيتال و يا اقتصاد اينترنت را مي توان به عنوان اولين معيار و وسيله اي براي پيشرفت اقتصادیی، نام برد كه ناشي از تحولات اجتماعي و اقتصادي از سال 1960 تاكنون مي باشد. پژوهشهاي انجام شده در اين زمينه حاکي از آن است که توجه و نگرش هاي تازه اي به نقش اطلاعات در اقتصاد كشورهاي در حال توسعه و توسعه يافته، شده است.

جريان گذار اقتصاد و سير تحولات آن شامل حرکت از حالت اوليه و سنتي بشر يعني اقتصاد متكي به كشاورزي به اقتصاد صنعت محور و سپس رسيدن به حالت فعلي يعني اقتصاد اطلاعات محور است اين تحولات زمينه را براي شکل گيري افکار و انديشه ها و زمينه هاي مختلفي در کسب و کار فراهم کرد و حتي در ادبيات اقتصاد جهاني نيز تغييرات قابل ملاحظه اي را با عباراتي همچون: صنعت اطلاعات، بازار اطلاعات، كاركنان اطلاعات موجب شده است.

از جمله تاثيرات توسعه اقتصاد اطلاعاتي بروز تحولاتي در ساختار اشتغال و کسب و کار بود که باعث حذف بسياري از فرآيندهاي کاري مشاغل بازرگاني، آموزشي، بهداشتي، ارتباطي و مالي شده است (حسنی،1384).
در بحث نوین «اقتصاد اطلاعات»، واژهxadی اطلاعات در گستردهxadترین و در عین حال تخصصیxadترین شکل خود مورد استفاده قرار میxadگیرد و آن عبارت است از هر چیزی که بتواند رقمی (دیجیتال) گردد و در قالب سریxadهایی از صفر و یک کدبندی شود. نتایج مسابقات فوتبال، کتابxadها، بانکxadهای اطلاعاتی، مجلات، فیلمxadها، موزیک، نرخ سهام در بورس، و بالاخره صفحات وب همه کالاهای اطلاعاتی به حساب میxadآیند. میxadتوان به عنوان مثال حداقل در بدو بحث این نکته را مطرح کرد که یک تولید اطلاعاتی از دیدگاه مصرف کنندگان دارای چه نوع ارزش متفاوت با دیگر اطلاعات است. یک واقعیت اطلاعاتی میxadتواند منبع تفریح و تفنن برای گروهی و منبع سود برای گروهی دیگر باشد. به عبارت دیگر همگان آماده نیستند که هر بهایی را برای یک واقعیت اطلاعاتی بپردازند. کارشناسان اطلاعات همه به این نکته عقیده دارند که مصرف کنندگان مختلف به یک پدیدهxadی اطلاعاتی ارزشxadهای بسیار متفاوتی میxadدهند (محسنی، 1380، ص 164).

اقتصاد ديجيتالی

در واقع معادل همان اقتصاد اطلاعات و خواستگاه نوین اقتصادی در شکل بسیار توسعه یافته است که گوياي يك تحول اقتصادي است، تحولي كه در كليه مؤلفههاي اقتصاد همچون محصولات، مصرفكنندگان، فروشندگان، واسطهها، خدمات پشتيباني، بازار و فرآيندهاي آن مؤثر خواهد بود.بسياري از محصولات و خدمات بصورت ديجيتالي عرضه خواهد شد بعنوان مثال ميتوان به محصولات ذيل اشاره كرد:
الف- محصولات اطلاعاتي و سرگرميها همچون: مستندات كاغذي، كتابها، روزنامهها، مجلات، كوپنها، مقالات تحقيقاتي، مواد آموزشي، اطلاعات مربوط به محصولات شبيه مشخصات محصول، كاتالوگها و منوالها، اطلاعات تصويري همچون عكسها، كارت پوستالها، نقشهها و تقويمها، اطلاعات صوتي همچون نوارهاي موسيقي و سخنرانيها، فيلمها و برنامههاي تلويزيوني همچنين بازيها و نرمافزارهاي سرگرمي.
ب- سمبلها، بليطها و رزروها در خصوص هتلها، كنسرتها، وقايع ورزشي، خطوط هوايي و حمل و نقل، دستورات مالي مثل چكها، كارتها و اسناد اعتباري

ج- خدمات و فرآيندها شبيه خدمات دولتي، پيغامهاي الكترونيكي مثل نامهها، تماسهاي تلفني و دورنگار، فرآيندهاي توليد ارزش تجاري شبيه سفارش، انعقاد قرارداد، حراجها، آموزش از راه دور و پزشكي از راه دور.
خدمات پشتيباني نيز به تدارك فضاي ديجيتالي همچون: صدور گواهينامه، ايجاد سختافزارها و نرمافزارهاي مورد نياز، ايجاد محتوا و غيره باز ميگردد (حسني، 1385).

توسعه

فرایند دگرگونی ساختارهای جامعهxadای در ارتباط با رشد، بنابراین توسعه مفهومی وسیعxadتر از رشد تولید و ارتقاء سطح زندگی است که با شاخص "تولید ناخالص ملی" سنجیده میxadشود. توسعه مجموع ساختارهای اجتماعی و اقتصادی را دربر میxadگیرد و فرآیندی بلند مدت است (نیک گوهر، 1369، ص 249).

کشور درحال توسعه

کشوری توسعه نیافته و فقیر است که در سایه سرمایه گذاری سرمایه، تعلیم و تربیت، آموزش حرفهxadای، ترقی بهرهxadوری و ارتقاء سطح عمومی زندگی به توسعه اقتصادی برسد (فرهنگ، 1356، ص 307).
اطلس جهان سوم کشورهای درحال توسعه را به این صورت زیر تعریف میxadکند:

"کشورهای در حال توسعه یا «جهان سوم» میهنی برای اکثریت سه میلیون مردم جهان است. اصطلاح جهان سوم برای توصیف حدود کشورهای گوناگونی همانند نیجریه، نپال، پرو و گینه استفاده میxadشود. ارتباط بین اولین و سومین جهان (یا شمال و جنوب) تأثیرات هر دو اجتماع است".

در برنامه توسعه ملل متحد[8] (UNDP)، گزارش توسعه انسانی 1997 منبع اولیه برای این قسمت از مطالعه است. تحت سرواژه برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)، کشورهایی با تراکم بالا، دست کم 129 کشور همگی کشورهای در حال توسعه یا 48 کشور تحت هر عنوان جداگانه کمترین کشورهای توسعه یافته فهرست میxadشود. کشورهای اروپایی در گذار از آنچه دموکراسیxadهای پدیدار است، به عنوان کشورهای صنعتی فهرست میxadشوند.
آمارهای تهیه شده در گزارش برنامهxadهای توسعه ملل متحد آشکار و نگران کننده هستند. از 175 کشور که در نمایه توسعه انسانی محاسبه شده بود، 64 کشور در فهرست توسعه انسانی بزرگ، 66 کشور در فهرست متوسط و 45 کشور در فهرست پایین هستند. بنابراین از جمعیت 6/5 میلیون نفر 32/1 بیلیون (23%) در فهرست جوامع سطح بالا پیشرفته انسانی، 26 بیلیون (45%) در فهرست متوسط و 5/1 بیلیون (32%) در فهرست پایین قرار دارند.
در سال 1990 برنامه توسعه ملل متحد، (UNDP) نمایه توسعه انسانی خویش را منتشر کرد. که در آغاز با اختلاف نظرهایی روبرو شد، نمایه رشد انسانی[9] (HDI) بیشتر به عنوان وسیلهxadای تشخیص یک کشور ایستا در توسعه اساسی انسانی شناخته شده است. آن یک نمایه ترکیبی از تحقق (موفقیت) هایی در تواناییxadهای انسانی در سه بعد اساسی (بنیادی) یک زندگی طولانی و سلامتی، دانش و یک استاندارد معقول زندگی است. سه متغیر برای نشان دادن این سه بعد امید زندگی، پیشرفت آموزش و درآمد میxadباشد (Martin and Feldan 1998, p1).


ویژگیهای کشورxadهای در حال توسعه

1ـ فقر مالی و فرهنگی

در کشورهای در حال توسعه بخشی از جمعیت با درآمدی کمتر از یک دلار در یک روز از 34% به 32% از سال 1387 تا 1993 کاهش یافته است اما تعداد افراد با درآمد کم از 2/1 بیلیون نفر به 3/1 بیلیون نفر افزایش یافته است.

گزارش برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) نه تنها بر فقر تمرکز دارد بلکه به چگونگی محدودیتxadهای فقر فرصتxadها و انتخابxadهای انسانی تمرکز دارد:

ابعاد بحران فقر انسانی... فقدان آزادی سیاسی، ناتوانایی برای سهیم شدن در زندگی اجتماعی و تهدیدی برای توانایی حفظ و تداوم نسلxadها هستند. فقر همچنین وسیله زندگی کوتاهxadتر، فقدان آموزش پایه (اساسی) و محدودیت یا دسترسی به منابع عمومی و محدود است (Martin and Feldam,1998, p2).
اکثر کشورهای درحال توسعه زیر بار غرض هستند و باید نرخ بهرهxadهایی را بپردازند که بخش عظیمی از درآمدهای صادراتی آنان را میxadبلعد (شیلر، 1375، ص 9).

2ـ وابستگی اقتصادی و دوگانگی اقتصادی

در برخی از کشورهای درحال توسعه عموماً تصمیمxadگیری برای فعالیتxadهای اقتصادی در داخل این کشورها انجام نمیxadگیرد و مرکز تصمیمxadگیری خارج از اقتصاد این کشورها است. بخش اقتصادی وابسته به خارج بخش اقتصاد مدرن است که ارتباط سازمانی با بخش سنتی اقتصاد ملی ندارد و در مناطق جغرافیایی خاصی متمرکز میxadشود.

دوگانگی اقتصادی به این معنی است که کشورهای در حال توسعه یک بخش مدرن در کنار بخش سنتی که هیچگونه ارتباط ارگانیکی با هم ندارند،قرار دارد. در اقتصاد سنتی تولید براساس نیازهای شخصی و نه بر اساس نیازهای خارجی انجام میxadگیرد و بیxadارتباط با بقیه اقتصاد ملی است. وجود دوگانگی در اقتصاد این کشورها کارآیی سیاستxadهای مدیریت اقتصادی جامعه و حتی طرحxadهای عمرانی را از بین میxadبرد و یا تأثیر آن را کاهش میxadدهد. این کشورها فاقد ساختار اقتصادی منسجم و همگون با بخشxadهای دیگر جامعه میxadباشد.

3ـ نرخ رشد بالای جمعیت

از دیگر ویژگیxadهای برخی کشورهای درحال توسعه بالا بودن نرخ جمعیت آنxadها نسبت به کشورهای توسعه یافته است. مطالعه اقتصادی کشورهای درحال توسعه که با رشد سریع جمعیتی روبرو هستند نشان میxadدهد که نه تنها هیچ گونه هماهنگی بین رشد جمعیت و رشد اقتصادی این کشورها وجود ندارد، بلکه اختلاف زیادی بین دو نرخ رشد آنxadها موجود است، این امر باعث تنزل دائمی سطح درآمد سرانه در این گونه کشورها میxadشود و در نتیجه برنامهxadهای توسعه اقتصادی و اجتماعی این گونه کشورها با مشکلات عمدهxadای مواجه میxadگردد (همتی، 1366، ص 21ـ 34).

نتیجه کلی اینکه تراکم بیش از حد جمعیت در این کشورها باعث شده تا دولتxadها هزینهxadهای مالی کلانی را جهت آموزش، تعلیم، اشتغال و مدیریت نیروی انسانی در بخشxadهای مختلف جامعه متحمل شوند. در صورتیکه کشورهایی که دارای جمعیت کنترل شده هستند بهتر میxadتوانند در زمینهxadهای نوین اقتصادی سرمایه گذاری کنند و راه توسعه را بهتر و سریعتر بپیمایند.

4ـ شکاف اطلاعاتی و شکاف دیجیتالی بین کشورهای در حال توسعه و کشورهای توسعه یافته
یکی از مهمترین چالشxadهایی که جامعه جهانی این روزها با آن دست به گریبان است تعیین و تفسیر عامل مشکل ساز و معضل ساز توسعه یافتگی در برخی کشورها و عقب ماندگی در برخی دیگر از کشورهاست، به زعم کارشناسان جهان امروز با دو پدیده حاصل از مدرنیته روبروست یکی شکاف اطلاعاتی و دیگری شکاف دیجیتالی که حاصل اولی فقر اطلاعاتی و حاصل دومی فقر ارتباطی میxadباشد. گذشته از نقش انحصار طلبیxadها و قدرتمندی کشورهای سرمایهxadدار در بوجود آمدن این دو پدیده چالشxadهای مختلفی در پیش روی مردم جهان پیشرفته و کشورهای در حال توسعه وجود دارد. به نظر میxadرسد همانxadگونه که رشد و پیشرفت بشر در دانشxadها و علوم مختلف موجبات توسعه توانمندی او را در تولید فنxadآوریxadهای نو فراهم آورده است و همچنین توسعه فنxadآوریxadها نیز به رشد و توسعه دانش کمک کردهxadاست و اطلاعات نیز با عدم رشد مناسب فنxadآوریxadهای ارتباطی رابطهxadی مستقیم و تنگاتنگی دارد. اما اتفاقی که به تازگی در حال تبدیل شدن به یک چالش جدی جهانی است تلفیق دو پدیده شکاف دیجیتالی و شکاف اطلاعاتی توسط کشورهای پیشرفته و استفاده از بسترهای اطلاعاتی ـ دیجیتالی موجود به عنوان اهرم فشار بر علیه کشورهای ضعیف و در حال توسعه است (حسنی، 1385).

گردآوری اطلاعات در کشورهای در حال توسعه

گردآوری اطلاعات برای ورود به بازارهای جدید، سرمایهxadگذاری خارجی، همکاری مشترک[10] فعالیت در سطح بینxadالمللی و ... نقش حساسی در موفقیت کشورهای درحال توسعه دارد. با توجه به تفاوتxadهای فرهنگی، روشxadهای تجاری، سازمانxadها و مدیریتxadهای مختلف به کار گرفته شده، قوانین و مقررات و سیاستxadهای صنعتی- اقتصادی و الی آخر... در کشورهای درحال توسعه، مسئله اطلاعات ویژگی خاصی پیدا نموده و درجه ریسک و عدم اطمینان را بالا میxadبرد. در این حالت به کارگیری روشxadهای متداول در کشور خود، اشتباه بوده و باید با توجه به ویژگیxadهای آن روشxadهای گردآوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آنxadها انتخاب و استفاده شود.
جهت آشنایی با این تفاوتxadهای ملی، کشورهای خاور دور میxadتوانند مثال خوبی به عنوان کشورهای درحال توسعه باشند، چرا که سیستمxadهای اقتصادی – سیاسی و اجتماعی آنxadها بسیار با هم متنوع است. در خاور دور از کشورهایی همچون ژاپن با یک اقتصاد کاملاً پیشرفته و ساختار یافته و کشورهایی همچون اندونزی که اخیراً به پیشرفتxadهایی نائل شده و یا چین که یک اقتصاد متمرکز دولتی دارد را میxadتوان یافت، از این جهت برای مطالعه و مقایسه بسیار مناسب هستند.

در این گونه کشورها (کشورهای درحال توسعه) به علت ضعف یا نادرستی اطلاعات و دادهxadها، استفاده از روشxadهای کلاسیک برنامهxadریزی میسر نمیxadباشد. در بعضی از این جوامع شبکهxadهای اطلاعات رسمی به علت وجود فساد اداری منبع مطمئنی نبوده و اطلاعات صحیح از طریق کانالxadهای غیررسمی تهیه میxadگردد. در کره به جای مراجعه به آمار و اطلاعات رسمی اگر به لیست فارغxadالتحصیلان دانشگاهxadها و یا دانشکدهxadهای نظامی مراجعه شود احتمالاً سریعxadتر به اطلاعات دسترسی پیدا میxadشود. در ژاپن مشکل اطلاعات ضعیف یا کمبود آن نبوده، بالعکس وفور آن میxadباشد که تجزیه و تحلیل را با مشکل روبرو میxadسازد (احمدی،1382، ص87).

1ـ وضعیت اطلاعات

با بررسیxadهایی که در زمینه ارتباط بین میزان ثروت یا درآمد ملی این کشورها شد، متوجه یک ارتباط میان این دو میxadتوان شد که در شکل زیر آن را به نمایش گذاشته است.

رابطه وضعیت اطلاعات با درآمد ملی کشورها

همانxadطور که ملاحظه میxadشود تقریباً چند گروه از کشورها را میxadتوان از هم به شرح زیر تفکیک نمود:
گروه اول: ژاپن که همطراز آمریکا و اروپا بوده منحنی هزینه گردآوری اطلاعات در آن بالا است.

گروه دوم: سنگاپور و هنگxadکنگ میxadباشد که سنگاپور در مرز خط قابلیت دسترسی و هنگxadکنگ زیر خط کیفیت اطلاعات قرار دارد.

گروه سوم: مالزی، تایلند و فیلیپین که مشابه هم بوده، کیفیت اطلاعات در حد متوسط ولی قابلیت دسترسی به اطلاعات کم است.

گروه چهارم: کره، تایوان و تا حدودی اندونزی که از هر دو نظر کیفیت و قابلیت دسترسی ضعیف هستند. البته در مورد کره با وجود درآمد ملی بالا جای تعجب دارد!

گروه پنجم: چین و بالاخره ویتنام که هیچ کدام رابطه خوبی با گردآوری اطلاعات ندارند و آن را نوعی جاسوسی میxadپندارند (احمدی،1382، ص90).

2ـ منابع اطلاعات

منابع اطلاعاتی براساس میزان اهمیت آنxadها طبق بررسیxadهای به عمل آمده در شکل زیر جمعxadبندی و نمایش داده شده است.

منابع اطلاعاتی در خاور دور

همانxadطور که مشاهده میxadشود، اطلاعات بهxadدست آمده از طریق تماس مستقیم به مراتب قابل اطمینانxadتر از سایر روشxadهای غیر مستقیم است (احمدی، 1382، ص 91).

3ـ قابلیت اطمینان

طی بررسیxadهای که از این کشورها شد، عملکرد اطلاعاتی با قابلیت اطمینان آن در طول زمان مشخص شد که نتایج بدست آمده در شکل زیر نشان داده شده است.

قابلیت اطمینان منابع اطلاعاتی

طبق مطالعه انجام شده، در کشورهای خاور دور میxadتوان دریافت که میزان درآمد ملی با تولید اطلاعات رابطهxadی مستقیمی دارد، آنجا که درآمد ملی بالا باشد میزان تولید اطلاعات نیز بالا بوده است و بالعکس. از طرفی با این بررسیxadها میxadتوان نتیجه گرفت که میزان قابلیت اطلاعات در کشورهای درحال توسعه نسبت به کشورهای توسعه یافته از درصد کمتر برخوردار است. از نتایج دیگر این پزوهش این است شیوه دسترسی به اطلاعات تماسxadهای مشخص و مستقیم بهتر از غیرمستقیم نتیجه میxadدهد.

راهکارهای توسعه اقتصادی در کشورهای درحال توسعه

در اینجا به طور اجمال و مختصر به دو برنامه وامکان که کشورهای درحال توسعه میxadتوانند با اجرای آن زمینه و بستر توسعه اقتصادی خویش را فراهم سازند، اشاره میxadشود.

1ـ خدمات انتفاعی کتابخانهxadها و مراکز اطلاعxadرسانی

خدماتی است که کتابخانهxadها و مراکز اطلاعxadرسانی در قبال ارائه آن به مشتریان خود پول دریافت میxadکنند. امروزه با ورود فنxadآوریxadهای نوین و به تبع تأثیر آن در حوزه کتابخانهxadها و مراکز اطلاعxadرسانی ارائه خدماتی انتفاعی نمود بیشتری یافته است.

هدف بسیاری از خدمات انتفاعی کتابخانهxadها و مراکز اطلاعxadرسانی، پشتیبانی از انتقال دانش و توسعه اقتصادی است و بازار مد نظر مراکز اطلاعxadرسانی انتفاعی کاربران غیر اصلی کتابخانهxadها، شرکتxadها، مشاوران و شرکتxadهای حقوقی هستند. بعضی از این مراکز ممکن است خدمات تحقیقی و تحویل مدرک نیز به کاربران اولیه خود ارائه دهند (فانگ، 1382، ص102).

مراکز اطلاعxadرسانی و کتابخانهxadهای تخصصی کشورهای در حال توسعه میxadتواند با ایجاد پایگاهxadهای اطلاعxadرسانی پیوسته که میxadتواند حاوی اطلاعات کتاب شناختی یا تمام متن باشند، زمینه جذب مشتریان اطلاعاتی و خدمات انتفاعی را فراهم سازند که این خود میxadتواند به عنوان یک توسعه اقتصادی مد نظر باشد.
برخی از خدمات انتفاعی که کشورهای در حال توسعه میxadتوانند در کتابخانهxadها و مراکز اطلاعxadرسانی خویش ارائه دهند عبارتند از: از مطالعات جمعیت شناسی، گزارشات معتبر تجاری، فهرست مشاغل، گزارشات تحقیقی بازار، خدمات اطلاعxadرسانی، خدمات تحقیقی مشتری، جستجو برای نشانهxadهای تجاری، خدمات اطلاعxadرسانی ارائه شود (کافمن، 1382، ص34).

کتابخانهxadها و مراکز اطلاع رسانی کشورهای درحال توسعه با گسترش ارائه خدمات انتفاعی به مشتریان خود میxadتوانند بستر جدیدی را در زمینه درآمد و خودکفایی ملی و گام بزرگی در راه توسعه ملی بردارند.

2ـ سیاستxadهای اطلاعاتی و نرمxadافزاری منبع بازیا متن باز

کد منبع باز به ایجاد کد منبع (دستورالعملxadهای برنامه) برای یک محصول نرمxadافزاری رایگان اطلاق میxadشود تا در اختیار کاربران و تولید کنندگان نرمxadافزار قرار گیرد حتی اگر آنxadها نقشی در ایجاد محصول اصلی نداشته باشند. توزیع کنندگان نرمxadافزارهای منبع باز کاربران و برنامه نویسان دیگر را تشویق میxadکنند که برای شناسایی مشکلات برنامه، از این کد استفاده نمایند و آن را برای پیشرفتxadهای روز تغییر دهند. محصولات منبع باز که به طور فراگیر مورد استفاده قرار میxadگیرند عبارتند از: سیستمxadهای لینوکس و سرور وب اپچ (فرهنگ تشریحی واژهxadها و اصطلاحات کامپیوتری مایکروسافت، 1382، ص 257- 258).

نویسندگان بسیاری پیشنهاد میxadکنند که نرمxadافزار کد منبع باز یا متن باز راهبرد خوبی برای آوردن فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات برای کشورهای در حال توسعه است. با این حال، استفاده از نیازهای کد منبع باز باید بیشتر از توافق در مورد لینوکس به عنوان استانداردی برای سیستمxadهای عامل باشد. توافق نرم افزاری کد منبع نه فقط یک انتخاب نرمxadافزاری است بلکه وسیلهxadی فراهمxadآوری فنxadآوری خود و به عنوان راه ایجاد محصولات فنxadآوری است که مناسب نیازهای خاص خودشان است (Camara and Fonseca, 2009, p 1).
کلمه منبع باز یا متن باز طیف گستردهxadای از مفاهیم را شامل می شود از جمله مجوزدهی نرم افزارها، فرآیندهاو فرهنگ تولید آنها و غیره. جا انداختن مفاهیم متن باز در یک کشور خاص امری پیچیده است که در صورت تحقق آن، سود قابل توجهی را برای آن کشور در حال توسعه به ارمغان خواهد آورد.
تغییر یک نرم افزار منبع باز بهتر است همیشه با هماهنگی نگاهدارندگان آن در جامعه منبع باز انجام شود. توانایی تغییر نرم افزار مزایایی را هم برای کشورهای درحال توسعه و هم برای تولیدکنندگان نرم افزار فراهم میxadکند:

تأثیر در جهت پیشرفت محصول نرم افزاری

سرمایه گذاری در عملی کردن اولویتها با زمانبندی مطلوب

داشتن دید عمیق و کلی از داخل سازمان برای برنامه ریزی آینده (فینک، 1384، ص 98، 124).
کشورهای درحال توسعه با استفاده از امکانات منبع باز میxadتوانند این نرمxadافزارها را متناسب با نیازهای خویش تغییر دهند و این به نوبهxadی خود باعث صرفه جویی هزینه ها و به دنبال آن ارتقاء سطح کیفی و کمی نرمxadافزارها میxadشود. نکته قابل توجه در تغییر یک منبع باز این است که باید کلیه عوامل اقتصادی، فرهنگی، زبانی و... حاکم بر آن کشور در نظر گرفته شود تا سیستم تغییر یافته از کارایی بالایی برخوردار باشد
یک مطالعهxadی موردی از منابع باز کد منبع باز پروژهxadی سیستمxadهای اطلاعاتی جغرافیا در برزیل میxadباشد.
کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی[15] (GIS) یک کاربرد ناحیهxadای است که میxadتواند پتانسیل بزرگی را در اثر تماس با با محیط اجرایی خود داشته باشد. این سیستمxadها توسط آژانسxadهای عمومی برای مدیریت نواحی شهری و نمایش محیط استفاده میxadشود. پس از نصب و راهxadاندازی این سیستم در برزیل در هر سال یک میلیون دلار جهت حق امتیاز آن صرفهxadجویی میxadشود، و همچنین در مورد بکارگیری نیروی کار انسانی ماهر منفعتxadهایی حاصل شده است ( Camara and Fonseca, 2006,p 14).

اقتصاد اطلاعات در ایران

اطلاعات یک منبع حیاتی برای پیشرفت علمی و اقتصادی در هر کشوری محسوب میxadگردد. در این زمینه باید اذعان کرد که سطح تولید اطلاعات در کشور ما بسیار پایین است در واقع هنوز اهمیت اطلاعات شناخته نشده است. با توجه به پیشرفتxadهای فنxadآوریxadهای نوین ما هنوز یکی از واردکنندگان اطلاعات کشورهای توسعه یافته هستیم.

امروزه با پیشرفتxad فنxadآوریxadهای رایانهxadای و شبکهxadهای مختلف محملxadهای اطلاعاتی نیز تغییر یافته است به عنوان مثال برخی از مجلات علمی لاتین تنها به صورت الکترونیکی ارائه میxadشوند و شکل چاپی ندارند، در نتیجه لازمه استفاده از اطلاعات آنxadها عضویت در شبکه اینترنت، پرداخت حق عضویت برای استفاده الکترونیکی آنxadها و داشتن فنxadآوری و ابزار مناسب است، بنابراین تنها افرادی قادر خواهند بود که از اطلاعات تولید شده کشورهای توسعه یافته استفاده کنند که از قبل ابزار مناسب را تهیه کرده باشند (نوروزی، 1376، ص52،54،55).
اما وضعیت اقتصاد کشور ما به مانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه نوپا و درحال شکل گیری میxadباشد. هنوز نتوانستهxadایم از نظر اقتصادی جایگاه مناسب و والایی را در بین کشورهای توسعه یافته کسب نماییم و این خود حاصل عوامل مختلفی است. برخی از این عوامل عبارتند از:

1ـ خصلت دوگانگی اقتصاد: در حال حاضر شکلxadهای تولید بیش از سرمایهxadداری در کنار مناسبات تولید سرمایهxadداری به حیات خود ادامه میxadدهد و در این وضعیت بهینهxadسازی تولیدکنندگان در بخش سنتی مصداق ندارد.

2ـ وابستگی فنxadآوری: این وابستگی از عقبxadماندگی علمی و فنی کشور ناشی میxadشود و هنوز استمرار دارد، این ویژگی در اتکای اقتصاد کشور به واردات ماشینxadآلات، مواد واستهxadای و قطعات یدکی و نیز پرداخت حق انحصاری اثر، حق انحصاری اختراع بابت علائم تجاری و اطلاعات علمی و فنی مربوط به طراحی محصول و فرxadآیندهای تولید منتهی میxadشود.

3ـ اتکا اقتصاد ایران به صادرات تک محصولی نفت: این پدیدهxadی شکنندگی اقتصاد ایران در رویارویی با حوادث جهان را بسیار افزایش داده است و تکانهxadهای مثبت و منفی داخلی و بینxadالمللی و نرخ بهرهxadبرداری از ظرفیتxadهای کشور و نرخ انباشت سرمایه تأثیر عمیق میxadگذارد (اطلاعات، 1381).
این مشکلات اقتصادی که گریبانگیر اقتصاد کشور است باعث شده هنوز اقتصاددانان ما درگیر مباحث اصلی همانxadهایی که در بالا ذکر شد، باشند و مادامی که مسائل پایهxadای اقتصاد ما حل نشود مجال بحث و بررسی در مسائل نوین اقتصادی و اقتصاد اطلاعات نمیxadباشد اما جای خوشبختی است که به تازگی اقتصاد ما قدم در راهی گذاشته است که به ناچار حاصل آن پرداختن به مباحث نوین اقتصادی و حرکت در جهت رفع وابستگی فنxadآوری، خوداکتفایی و کسب درآمد میxadباشد.

در زمینه تحقیق و توسعه در ایران به خاطر ضرورت و اهمیت موضوع، همه ساله اعتباراتی برای تحقیقات هزینه میxadشود.اعتبارات تحقیقاتی از محل بودجه عمومی دولت 13 میلیارد ریال در سال 1357، با رشد متوسط سالانه 6/57 درصد، به 5/123 میلیارد ریال در سال 75 رسید و سهم اعتبارات پژوهش و فنxadآوری تحقیقاتی و تولید ناخالصی سال 79 از کمترین میزان خود یعنی 31 درصد شروع و با روندی به صورت صعودی در سال 82 به بالاترین میزان خود یعنی نیم درصد رسیده است (حنفی نیری،1385).

اما این بذل و توجه به تحقیق و توسعه در مقابل کشورهای توسعه یافته سهم بسیار ناچیزی از اعتبارات بودجه را به خود اختصاص داده است و لازمه توسعه همه جانبه کشور نیاز به اختصاص اعتبارات مناسب با طرحxadهای فنxadآوری و تحقیقی است.

مسئولان دولتی ایران ارزش بازار فنxadآوری اطلاعات کشور را در سال 2005، نزدیک یک میلیون یورو (1500 میلیارد تومان) برآورد کردهxadاند که به گفته کارشناسان بخش خصوصی، برآورد خوشxadبینانه است. این در حالی است که بزرگترین شرکت ارتباطات دور آمریکا به نام اریزون[16] به تنهایی یک میلیارد و 500 میلیون (کمتر از دو میلیون دلار) درآمد داشته است (دهقانی، 1384).

شاید این برآورد اظهار نظر خوشxadبینانهxadای باشد اما در مقایسه با کشورهای توسعه یافته سهم بسیار ناچیزی از بازار فنxadآوری اطلاعات در اختیار ما میxadباشد.

یکی از ملاکهای مهم در توسعه هر کشور میزان تولیدات علمی اعضای هیأت علمی، پژوهشگران و محققان است که میxadتواند نقش ارزندهxadای را در اقتصاد اطلاعات ایفا نماید. پژوهشxadهای بسیاری در این زمینه انجام شده است و نتایج ارزندهxadای بدست آمده است. در زیر به عنوان نمونه به یکی از این پژوهشxadها و نتایج حاصل از آن اشاره میxadشود.

در پژوهشی که توسط فریده قاضیxadپور با عنوان «بررسی عوامل هنجاری و سازمانی مؤثر بر میزان تولید علمی اعضای هیأت علمی جامعهxadی دانشگاهی و پژوهشی» انجام شده، نشان میxadدهد که ایران از لحاظ چاپ مقالات در مقایسه با کشورهای توسعه یافته به نسبت جمعیت 100 برابر کمتر مقاله تولید میxadکند. البته روشن است که در کشورهای ثروتمند بیش از کشورهای فقیر امکانات و ابزار پژوهش فراهم است. اما وقتی تولید علم را براساس تولید ناخالص داخلی بررسی میxadکنیم، باز هم وضعیت ایران چندان خوب نیست. مثلاً جمعیت ایران در حدود جمعیت بریتانیاست، حال آن که تولید ناخالص داخلی ایران 600 میلیارد دلار، تقریباً 15 برابر کمتر از آن کشور است. پس به نظر میxadرسد تولید علمی هم باید 15 برابر کمتر باشد اما چنین نیست، تولید مقاله در ایران 100 برابر کمتر است.

براساس نتایج این پژوهش، در سال 2000 مقالات منتشر شده در ایران به 1393 عنوان رسیده و این رقم نسبت به سال 1993 با 323 مقاله، افزایش3/4 برابر را نشان میدهد. به علاوه در بخش علوم تعداد مقالات از 299 به 1369 رسیده و 6/4 برابر شده است. ضمن آن که در سال 2000 جایگاه ایران از ردیف 55 به 41 رسیده. اما با توجه به توانمندیهای بالقوه و نیروی انسانی موجود در حوزهxadی علمی کشور هنوز درصد بالایی از این نیرو در تولید علم مشارکت ندارند. به طوری که براساس تحقیقی که در سال 80 انجام گرفته بیش از 90 درصد از اعضای هیأت علمی کشور در چاپ مقالات شرکت ندارند.

به علاوه از لحاظ کیفی نیز کیفیت مقالههای ایرانی از میانگین جهانی پایینتر است. به طوری که اگر تعداد دفعات مراجعه به یک مقاله را به عنوان معیاری برای کیفیت آن مقاله در نظر بگیریم، آمارها نشان میدهد که کیفیت مقالههای تولید شده در ایران هم با میانگین جهانی فاصلهxadی زیادی دارد. به عنوان مثال در سال 1996 ایران تقریباً 200 مقاله، در رشتههای مختلف علوم پایه تولید کرده که اینها حدود 600 ارجاع داشتهاند. یعنی سه ارجاع بازای هر مقاله. حال آن که میانگین جهانی بین چهار تا پنج ارجاع بازای هر مقاله است.
به علاوه محقق معتقد است کشوری که در فرآیند تولیدات علمی و فنآوری جهان نقشی برعهده ندارد و حتی در سبک دانش و آموزههای علمی کوشش نمیکند و اهداف مشخص و تعریف شده همراه با برنامهریزی اجرایی ندارد، کمتر قادر است از یافتههای دیگران استفاده کند و مجالی برای حضور پایدار در صحنهء بینالملل، توسعه و مدرنیته بیابد. به این ترتیب هر کشوری باید در پی ایجاد فرآیند بومی تولید علم باشد. زیرا شکاف عمیق و فزاینده بین استانداردهای زندگی در کشورهای توسعه یافته و نیافته، ناشی از فاصلهxadی علمی و فنی بین آنهاست و درواقع چیزی که ملتهای غنی را از فقیر متمایز میکند، نه تنها تولید ثروتهای مادی بلکه میزان تولید علمی و دستیابی به دانش بهرهگیری مناسب از منابع موجود است (رحیمی سجاسی،1384).
با مطالعه این پژوهش و پژوهشxadهای مشابه میxadتوان نتیجه گرفت که سهم تولیدات علمی کشورمان از تولید ناخالص ملی و توسعه پایدار اقتصادی یا به عبارتی درآمد حاصل از فروش خدمات اطلاعاتی بسیار ناچیز و کم است.

ارائه راهکارهایی جهت بهبود وضع موجود

با توجه به آنچه در بالا به آن اشاره شد، سطح تولید اطلاعات در کشور ما بسیار پایین است و عملاً اطلاعات جایگاهی در تولید ناخاص ملی ندارد. برای بهبود وضعیت موجود و توجه به ارزش واقعی اطلاعات در زیر به برخی از عواملی که توجه به آنها موجب شکوفایی و توسعه اقتصادی کشور میxadشود به آن اشاره میxadشود:

1. ایجاد نظام ملی اطلاعxadرسانی مناسب در کشور برای تولید، گردآوری، سازماندهی، مدیریت، اشاعه و مصرف اطلاعات ارزشxadهایی که برای موفقیت ملی و سازمانی حاصل میxadشود. با ایجاد نظام ملی اطلاعxadرسانی ارزشهایی که برای موفقیت ملی و سازمانی حاصل می شود چنان است که میxadبایست همهxadی تلاشxadهای لازم صورت گیرد تا اطمینان حاصل شود که همهxadی موانع برطرف شده، امکان لازم برای استفادهxadی مدیران از اطلاعات فراهم گردیده، و منابع اطلاعاتی به گونهxadای سامان یافته است که در مواقع لزوم اطلاعات کامل در دسترس قرار گیرد. این ارزشxadها عبارتند از:

نیروی کار بهتر که تعلیمات بهتری دیدهxadاند و توانایی بیشتری در رویارویی با مشکلات دارند؛

پیشرفت تولیدی بهتر مبتنی بر دانش بیشتر دربارهxadی نیازهای مصرف کننده؛

مهندسی بهتر مبتنی بر دسترسxadپذیر بودن اطلاعات علمی و فنی و استفاده از آن؛

بازاریابی بهتر شامل انتخاب بازارها و شیوهxadی دستیابی به آنxadها؛

دادهxadهای اقتصادی بهتر برای تصمیمxadگیری مناسب جهت سرمایهxadگذاران و تخصیص منابع؛

مدیریت داخلی بهتر مبتنی بر استفاده از اطلاعات و فنxadآوریxadهای همراه آن برای ارتباطات و تصمیمxadگیری پیشرفته (هایس، 1381، ج1: ص267).

2. توسعه زیرساختxad های فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات به صورت همگام و منظم در تمامی ساختارهای جامعه که یکی از تسهیلات آن زمینه دستیابی همگان اینترنت و اطلاعات فراهم میxadکند و از نتایج آن بالا رفتن سطح آگاهی همگان و حركت به سوي جامعة دانايي محور است. برای رسیدن به این هدف باید:
پروژههاي توسعة فناوري اطلاعات بايد از يك چارچوب كلان تبعيت كنند.

شرايط پروژةهاي توسعة فنxadآوری اطلاعات هدفمندي، نظارت و پيگيري، ثبات و امكان پذيري است.
علت بسياري از مشكلات گامهاي توسعة فنxadآوری اطلاعات، عدم همكاري دستگاهها است.

دستگاهي معتبر، قوي و با ثبات بايد از نظر علمي مرجع فناوري اطلاعات باشد (راهبردهاي توسعة فناوري اطلاعات وارتباطات كشور، 1384).

3. ایجاد رابطه تنگاتنگ بین نیازxadهای جامعه و تحقیقات دانشگاهی به عبارت دیگر وجود ارتباط میان دانشگاه و مراکز تحقیقاتی با بخش صنعت برای استفاده از تحقیقات کاربردی.

4. توجه به تحقیق و پژوهش از سوی مدیران و سازمانxadهای مختلف و جدی گرفتن تحقیقات که زمینه و بستر تشویق محققان و پژوهشگران به ادامهxadی کار و تحقیقات بیشتر را فراهم میxadسازد.

5. ایجاد پایگاهxadهای اطلاعاتی به صورت پیوسته که در آن کلیه مقالهxadها، پژوهشxadها و یافتهxadهای پژوهشگران کشور در آن قرار گیرد و بتواند به سهولت در اختیار متقاضیان اطلاعات قرارگیرد. نمونه این پایگاهxadها میxadتوان به پایگاه مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، اشاره کرد. اما این پایگاه اغلب شامل تمامی پژوهشxadهای انجام شده ثبت نمیxadشود و پوشش موضوعی آنxadها محدود میxadباشد.

منابع و مآخذ

1. احمدی، حسین و. م. ویرجینیاری. نظامxadهای اطلاعات استراتژیک. قم: صبح صادق، 1382.
2. "پیش بینی رشد اقتصادی، چالشxadهای پیشxadرو و تغییرات شاخصxadهای اقتصاد کلان: گزارش اقتصادی و نظارت بر عملکرد دوم برنامه". اطلاعات، 4/8/81.

3. حسنی، فرنود. "اطلاعات و فنxadآوری دو روی سکه جامعه اطلاعاتی" 1385. در وبلاگ مدیریت فنxadآوری اطلاعات:

http://itmanagement.mihanblog.com/More (12/08/1385)
4. حسنی، فرنود." اقتصاد فرا صنعتی"، 1385. در وب سایت آینده نگار:

http://www.ayandehnegar.org/s_1.php?news_id=2665 (07/08/1385)
5. حسنی،فرنود. "جامعه اطلاعاتي: اصول، عناصر، شاخص ها و تعاريف موجود ". 1384. در وبلاگ:

http://itmanagement.persianblog.com/1384_4_11_itmanagement_archive.html#4805740 (09/08/1385)
6. حنفی نیری، کریم. "تحقیق و توسعه در ایران". 1385. در وبلاگ:

http://lisiran.blogfa.com/post (11/08/1385)

7. دهقانی، ندا. "سهم کمتر توسعه یافتگان از اقتصاد اطلاعات چیست؟". در وب سایت آژانس خبری فنxadآوری اطلاعات و ارتباطات:

http://www.ictna.ir/report/archives/003140.html (06/08/1385)
8. "راهبردهاي توسعة فناوري اطلاعات وارتباطات كشور". دفتر همكاريxadهاي فنxadآوري معاونت پژوهش و برنامهريزي کميتهxadی مطالعات فنxadآوري اطلاعات در سایت:

http://www.tco.ir/ (11/10/1384)
9. رحیمی سجاسی، مریم. "بررسی عوامل هنجاری و سازمانی مؤثر بر میزان تولید علمی اعضای هیأت علمی جامعهxadی دانشگاهی و پژوهشی". 1385. در وبلاگ:

http://www.matris.blogsky.com%20)10/08/1385)
10. شیلر، هربرت. اطلاعات و اقتصاد برهان، ترجمه یونس شکرخواه. تهران: کانون ترجمه و نشر آفتاب، 1375
11. فانگ، یمxadاس. "قیمتxadگذاری و برآورد هزینه در خدمات اطلاع رسانی انتفاعی". ترجمه محمد حسنxadزاده. در کتاب : تحویل اطلاعات در قرن بیست و یکم. خلاصه مذاکرات چهارمین کنفرانس بین المللی خدمات اطلاع رسانی انتفاعی در کتابخانهxadها (چهارمین: 1997 م = 1376: سانxadدیهxadگو، کالیفرنیا). تهران: چاپار، 1382.

12. فرهنگ تشریحی واژهxadها و اصطلاحات کامپیوتری مایکروسافت. ترجمه سعید ظریفی. تهران: موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران، 1382.

13. فرهنگ، منوچهر. فرهنگ علوم اقتصادی: انگلیسی ـ فارسی. تهران: نیل، 1356.

14. فینک، مارتین. کسب و کار و اقتصاد لینوکس و متن باز. ترجمه محمد خوانساری، هادی محمدی، فرشته پورامینی تهران: شورای عالی انفورماتیک کشور، دبیرخانه، 1384.

15. کافمن، استیو. " ملاحظه ویژه برای خدمات انتفاعی در کتابخانهxadهای عمومی". ترجمه حسن اشرفی ریزی. در کتاب: تحویل اطلاعات در قرن بیست و یکم: خلاصه مذاکرات چهارمین کنفرانس بین المللی خدمات اطلاع رسانی انتفاعی در کتابخانهxadها (چهارمین: 1997 م = 1376: سانxadدیهxadگو، کالیفرنیا). تهران: کتابدار، 1382.
16. کلی،کوین. قوانین اقتصادی در عصر شبکه ها. ترجمه دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی. تهران: شورای عالی اطلاع رسانی، دبیرخانه، 1383.

17. محسنی، منوچهر. جامعه شناسی جامعه اطلاعاتی. تهران: دیدار،1380.

18. نوروزی، علیرضا. "اقتصاد اطلاعات در جهان و ایران". پیام کتابخانه، شماره 35، 1376.

19. نیک گوهر، عبدالحسین. فرهنگ علوم اقتصادی، بازرگانی و مالی (انگلیسی ـ فرانسه ـ فارسی). تهران: صفار، 1369.

20. هایس، رابرت ام. "اقتصاد اطلاعات". ترجمه حمیدرضا مهموئی ، دایره المعارف کتابداری و اطلاعxadرسانی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران،1381.

21. همتی، عبدالناصر. مشکلات اقتصادی جهان سوم. تهران: سروش، 1366.

22. Camara, Gilberto and Frederico Fonseca. "Information Policies and Open Source Software in Developing Countries". Joual of the American Society for Information Science and Technology, accepted.2006.
www.dpi.inpe.br/gilberto/papers/camara_fonseca_jasist.pdf
23. "Information Economics". Wikipedia Free Encyclopedia: www.wikipedia.org
24. Martin, Robert and Estelle Feldman. "Working Paper: Access to Information/Developing Countries". April 1998. http://ww1.transparency.org/working_papers/martin-feldman/5-why-develop.html
25. Pohjola, Matti. "The New Economy: facts, impacts and policies". Information Economics and Policy 14 (2002).